Ιστότοπος για ανταλλαγή απόψεων και έκφραση ιδεών

09/05/2016

Το σκαθάρι και η μύγα

Του David Cronenberg

Franz Kafka, David Cronenberg

Ξύπνησα ένα πρωί πρόσφατα και συνειδητοποίησα ότι ήμουν ένας άντρας εβδομήντα ετών. Διαφέρει αυτό απ' ό,τι συμβαίνει στον Gregor Samsa στη "Μεταμόρφωση"; Ξυπνά και ανακαλύπτει ότι έχει γίνει ένα σκαθάρι σχεδόν ανθρώπινου μεγέθους (πιθανότατα του είδους των σκαραβαίων, αν πιστέψουμε την καθαρίστρια του σπιτιού), χωρίς καν να πρόκειται για ένα ιδιαίτερα εύρωστο δείγμα του είδους. Οι αντιδράσεις μας, εμένα και του Gregor, είναι παρόμοιες. Είμαστε μπερδεμένοι και σαστισμένοι, και νομίζουμε ότι είναι μια παροδική ψευδαίσθηση που θα διαλυθεί σύντομα, αφήνοντας τις ζωές μας να συνεχιστούν όπως πριν. Ποιά θα μπορούσε να είναι η πιθανή πηγή της ομοιότητας αυτών των μεταμορφώσεων; Σίγουρα, μπορείτε να διακρίνετε από μίλια μακριά κάποια κοντινά γενέθλια, και κάτι τέτοιο δεν θα έπρεπε να προκαλεί σοκ και έκπληξη όταν συμβαίνει. Και όπως θα σας πει κάθε καλοπροαίρετος φίλος, το εβδομήντα είναι ένας απλός αριθμός. Τι επίδραση μπορεί να έχει όντως ένας αριθμός σε μια πραγματική, μοναδική φυσική ανθρώπινη ζωή;

Στην περίπτωση του Gregor, ενός νεαρού πλασιέ που περνά τη νύχτα στο διαμέρισμα της οικογένειάς του στην Πράγα, το ξύπνημα σε μια παράξενη, υβριδική κατάσταση ανθρώπου/εντόμου είναι, για να πούμε το αυτονόητο, μια αναπάντεχη έκπληξη, και η αντίδραση του οίκου του –μητέρας, πατέρα, αδερφής, υπηρέτριας, μαγείρισσας– είναι να αναπηδήσουν παραλυμένοι από φόβο, όπως θα περίμενε κανείς, και ούτε ένα μέλος της οικογένειας δεν νιώθει την υποχρέωση να παρηγορήσει αυτό το πλάσμα δείχνοντας έτσι, για παράδειγμα, ότι ένα σκαθάρι είναι επίσης ένα ζωντανό όν, μετατρέποντας αυτό το γεγονός σε μία δυνάμει, για έναν μέσο άνθρωπο που ζει μια μονότονη ζωή, συναρπαστική και ανυψωτική εμπειρία (οπότε ποιό θα ήταν το πρόβλημα;). Αυτή η υποτιθέμενη παρηγοριά δεν θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να λάβει χώρα μέσα στη δομή της ιστορίας, επειδή ο Gregor μπορεί να καταλάβει την ανθρώπινη ομιλία, αλλά δεν μπορεί να γίνει κατανοητός όταν προσπαθεί να μιλήσει, και έτσι η οικογένειά του ποτέ δεν σκέφτεται να τον προσεγγίσει ως ένα πλάσμα με ανθρώπινη νοημοσύνη (πρέπει να σημειωθεί, ωστόσο, ότι, μέσα στην αστική τους κοινοτοπία, δέχονται κατά κάποιον τρόπο ότι αυτό το πλάσμα είναι, περιέργως, ο δικός τους Gregor. Δεν τους περνά από το μυαλό ότι, για παράδειγμα, ένα τεράστιο σκαθάρι έχει φάει τον Gregor –δεν έχουν τη φαντασία γι' αυτό–, και πολύ γρήγορα γίνεται απλά ένα πρόβλημα οικιακής διαχείρισης). Η μεταμόρφωσή του τον σφραγίζει στον εαυτό του σαν να είχε υποστεί ολική παράλυση. Αυτά τα δυο σενάρια, το δικό μου και του Gregor, φαίνονται τόσο διαφορετικά που θα μπορούσε να αναρωτηθεί κανείς γιατί μπαίνω καν στον κόπο να τα συγκρίνω. Ισχυρίζομαι ότι η πηγή των μεταμορφώσεων είναι η ίδια: και οι δυο ξυπνήσαμε με μια καταναγκαστική επίγνωση του ποιοι πραγματικά είμαστε, και αυτή η επίγνωση είναι βαθιά και μη αναστρέψιμη – σε κάθε περίπτωση η ψευδαίσθηση σύντομα αποδεικνύεται μια καινούργια, υποχρεωτική πραγματικότητα, και η ζωή δεν συνεχίζεται όπως πριν.

Είναι η μεταμόρφωση του Gregor μια θανατική καταδίκη ή, κατά κάποιον τρόπο, μια μοιραία διάγνωση; Γιατί ο Gregor-σκαθάρι δεν επιβιώνει; Είναι το ανθρώπινο μυαλό του, καταθλιπτικό, λυπημένο και μελαγχολικό, αυτό που προδίδει την ανθεκτικότητα του εντόμου; Τι δεν πάει καλά μ' αυτό το σκαθάρι; Τα σκαθάρια, το είδος των εντόμων ονομαζόμενα ως Coleoptera, που σημαίνει «μανδύας φτερού» (παρότι ο Gregor δεν φαίνεται να ανακαλύπτει ποτέ τα δικά του φτερά, τα οποία πιθανώς κρύβονται κάτω από το σκληρό περίβλημά τους), είναι ιδιαίτερα ανθεκτικά και προσαρμοστικά στην επιβίωση – υπάρχουν πολλά περισσότερα είδη σκαθαριών από οποιοδήποτε άλλη ομοταξία στη γη. Μαθαίνουμε ότι ο Gregor έχει πρόβλημα στους πνεύμονες –δεν είναι «κανείς τους αρκετά αξιόπιστος»– και έτσι ο Gregor-σκαθάρι έχει εξίσου άρρωστους πνεύμονες, ή τουλάχιστον το αντίστοιχο πρόβλημα ως έντομο, και ίσως αυτή να είναι τελικά η διάγνωση του θανάτου του. Ή ίσως είναι η εξελισσόμενη αδυναμία του να φάει αυτό που τον σκοτώνει, όπως συνέβη και στον Kafka, ο οποίος βήχοντας αίμα πέθανε από την πείνα που του προκάλεσε η λαρυγγική φυματίωση σε ηλικία σαράντα ετών. Και στην περίπτωσή μου; Είναι τα εβδομηκοστά μου γενέθλια η θανατική μου καταδίκη; Και βέβαια είναι, και με κάποιους τρόπους με έχει σφραγίσει στον εαυτό μου όσο και μια ολική παράλυση. Και αυτή η αποκάλυψη είναι ο λειτουργία του κρεβατιού, και του ονείρου στο κρεβάτι, το συνδετικό στοιχείο όπου οι λεπτομέρειες της καθημερινής ζωής συνθλίβονται, αλέθονται και αναμιγνύονται με τη μνήμη και την επιθυμία και τον φόβο. Ο Gregor ξυπνά από αγωνιώδη όνειρα τα οποία ποτέ δεν περιγράφονται άμεσα από τον Kafka. Ονειρεύτηκε ο Gregor ότι ήταν έντομο, και μετά ξυπνώντας ανακάλυψε ότι όντως ήταν; «Τι μου συνέβη;» σκέφτηκε. «Δεν ήταν όνειρο», λέει ο Kafka, αναφερόμενος στη νέα φυσική μορφή του Gregor, αλλά δεν είναι σαφές αν τα ταραγμένα του όνειρα ήταν μόνο προσδοκίες ενός εντόμου. Στο φιλμ "Η Μύγα", που συνέγραψα και σκηνοθέτησα, βασισμένη σε μια μικρή ιστορία του George Langelaan, βάζω τον ήρωά μας Seth Brundle, τον οποίον υποδύεται ο Jeff Goldblum, να λέει, μέσα στη βαθιά οδύνη της μεταμόρφωσής του σ' ένα αποκρουστικό υβρίδιο ανθρώπου/μύγας: «Είμαι ένα έντομο που ονειρεύτηκε πως ήταν άνθρωπος και του άρεσε. Αλλά τώρα το όνειρο τελείωσε, και το έντομο ξύπνησε». Προειδοποιεί την πρώην ερωμένη του ότι τώρα αποτελεί κίνδυνο γι' αυτήν, ότι είναι ένα πλάσμα χωρίς συμπόνια και συμπάθεια. Έχει χάσει την ανθρώπινη υπόστασή του όπως τα έντομα της οικογένειας Cicadidae χάνουν το κέλυφός τους, και ό,τι έχει προκύψει δεν είναι πλέον ανθρώπινο. Επίσης, υποδηλώνει ότι το να είναι κανείς άνθρωπος, να έχει αυτοσυνείδηση, είναι ένα όνειρο που δεν μπορεί να διαρκέσει, μια ψευδαίσθηση. Ο Gregor επίσης δυσκολεύεται να διατηρήσει ό,τι έχει απομείνει από τον ανθρώπινο χαρακτήρα του, και καθώς η οικογένειά του αρχίζει να αισθάνεται ότι αυτό το πράγμα στο δωμάτιο του Gregor δεν είναι πλέον ο Gregor, αρχίζει και εκείνος να νιώθει το ίδιο. Αλλά, σε αντίθεση με τον απορροφημένο από τη μύγα εαυτό του Brundle, ο Gregor-σκαθάρι δεν είναι απειλή για κανέναν παρά μόνον για τον εαυτό του. Λιμοκτονώντας και σβήνοντας σαν μια φευγαλέα σκέψη, ανακουφίζει την οικογένειά του απελευθερώνοντάς την από αυτό το ντροπιαστικό, αμήχανο φορτίο που έχει γίνει.

Όταν "Η Μύγα" κυκλοφόρησε το 1986, υπήρχαν πολλές εικασίες ότι η ασθένεια που είχε προκαλέσει ο Brundle στον εαυτό του ήταν μια μεταφορά για το AIDS. Φυσικά, μπορούσα να το καταλάβω αυτό – το AIDS ήταν στο μυαλό όλων καθώς η μεγάλη έκταση της νόσου σταδιακά αποκαλυπτόταν. Αλλά για μένα, η ασθένεια του Brundle ήταν περισσότερο θεμελιώδης: μ' ένα τεχνητά επιταχυνόμενο τρόπο, ο Brunlde γερνούσε. Ήταν μια συνείδηση με την επίγνωση ότι ήταν ένα σώμα πού ήταν θνητό, και με οξυδέρκεια και χιούμορ υπόκειται σ' αυτήν την αναπόφευκτη μεταμόρφωση την οποία όλοι μας πρέπει να αντιμετωπίσουμε, αν ζήσουμε αρκετά. Σε αντίθεση με τον παθητικό και εξυπηρετικό Gregor, ο Brundle ήταν ένας αστέρας στο επιστημονικό στερέωμα, και ήταν ένα τολμηρό και ριψοκίνδυνο πείραμα, δηλ. η τηλεμεταφορά της ύλης στον χώρο (το DNA του αναμιγνύεται με αυτό μιας περιπλανώμενης μύγας), αυτό που τον οδήγησε στην κατάστασή του.

Η ιστορία του Langelaan, που δημοσιεύτηκε πρώτη φορά στο περιοδικό "Playboy" το 1957, ανήκει καθαρά στο είδος της επιστημονικής φαντασίας, με όλους τους μηχανισμούς και τη συλλογιστική του επιστήμονα-ήρωα προσεκτικά, αν όχι επιδεικτικά, δομημένα. Η ιστορία του Kafka δεν είναι φυσικά επιστημονική φαντασία, δεν εγείρει ερωτήματα σχετικά με την τεχνολογία και την ύβρη των επιστημονικών ερευνών ή τη χρήση τους για στρατιωτικούς σκοπούς. Χωρίς τους περιορισμούς του είδους της επιστημονικής φαντασίας, η "Μεταμόρφωση" μας αναγκάζει να σκεφτούμε με όρους αναλογίας και αναστοχαστικής ερμηνείας, αν και αποκαλύπτει ότι κανείς από τους χαρακτήρες της ιστορίας δεν σκέφτεται μ' αυτόν τον τρόπο. Δεν υπάρχει κανένας στοχασμός πάνω σε κάποιο οικογενειακό μυστικό ή αμάρτημα που θα μπορούσε να είχε προκαλέσει τερατώδη αντίποινα από τον Θεό ή τις Μοίρες, καμία αναζήτηση νοήματος ακόμα και στο πιο βασικό υπαρξιακό επίπεδο. Αυτό το αλλόκοτο γεγονός αντιμετωπίζεται μ' έναν επιφανειακό, μικροπρεπή και υλιστικό τρόπο, προκαλώντας την πιο ρηχή συναισθηματική αντίδραση που μπορεί να φανταστεί κανείς, και υποδεικνύει, σχεδόν άμεσα, τον τόνο μια ατυχούς οικογενειακής περίστασης την οποία πρέπει κανείς απρόθυμα να υποστηρίξει.

Οι ιστορίες μαγικών μεταμορφώσεων υπήρξαν πάντοτε μέρος των ανθρώπινων αφηγήσεων. Αρθρώνουν την καθολική σημασία της εν-πάθειας για όλες τις μορφές ζωής που αισθανόμαστε, εκφράζουν τον πόθο για υπέρβαση, ο οποίος εκφράζεται επίσης από κάθε θρησκεία, μας ωθούν να αναρωτηθούμε αν η μεταμόρφωση σ' ένα άλλο ζωντανό όν θα ήταν απόδειξη της πιθανότητας της μετενσάρκωσης και ενός είδους μετά θάνατον ζωής, και αποτελούν έτσι, όσο αποκρουστική ή καταστροφική και αν είναι η αφήγηση, μια θρησκευτική και ελπιδοφόρα ιδέα. Σίγουρα, ο δικός μου Brundle-μύγα περνά στιγμές μανιώδους δύναμης και ισχύος, πεπεισμένος ότι έχει συνδυάσει τα καλύτερα στοιχεία των ανθρώπων και των εντόμων για να γίνει ένα υπερ-όν, αρνούμενος να δει την προσωπική του εξέλιξη ως οτιδήποτε άλλο εκτός από νίκη, ακόμα και όταν τα ανθρώπινα μέρη του αρχίζουν να αποσυντίθεται και τα αποθηκεύει προσεκτικά σ' ένα ντουλάπι φαρμάκων το οποίο αποκαλεί «Μουσείο Φυσικής Ιστορίας του Brundle».

Δεν υπάρχει τίποτα τέτοιο στη "Μεταμόρφωση". Το σκαθάρι-Samsa μετά βίας γνωρίζει ότι είναι ένα υβρίδιο, παρότι λαμβάνει μικρές υβριδικές απολαύσεις όπου μπορεί, είτε αυτές είναι το να κρέμεται από το ταβάνι ή να κυλιέται μέσα στην ακαταστασία και τις ακαθαρσίες του δωματίου του (απόλαυση του σκαθαριού) είτε το να ακούει τη μουσική που παίζει η αδερφή του στο βιολί (απόλαυση του ανθρώπου). Αλλά η οικογένεια Samsa είναι το πλαίσιο και η φυλακή του σκαθαριού-Samsa, και η δουλοπρέπειά του στις ανάγκες τις οικογένειας πριν και μετά τη μεταμόρφωσή του φτάνει ως το σημείο, τελικά, της συνειδητοποίησης ότι θα ήταν πιο κατάλληλο γι' αυτούς αν απλώς εξαφανιζόταν, ότι κάτι τέτοιο θα ήταν στην πραγματικότητα μια ένδειξη αγάπης προς αυτούς, και έτσι κάνει αυτό ακριβώς, πεθαίνοντας ήσυχα. Η σύντομη ζωή του σκαθαριού-Samsa, ακόμη και αν είναι φανταστική, διαδραματίζεται στο επίπεδο του εγκόσμιου και του λειτουργικού, και αποτυγχάνει να προκαλέσει στους χαρακτήρες της ιστορίας οποιοδήποτε ίχνος φιλοσοφικής σκέψης, διαλογισμού, ή ουσιώδους αναστοχασμού. Πόσο παρόμοια θα ήταν η ιστορία, λοιπόν, αν εκείνο το μοιραίο πρωινό, η οικογένεια Samsa έβρισκε στο δωμάτιο του γιού τους όχι ένα νεαρό, γεμάτο ζωή περιπλανώμενο πωλητή που τους υποστηρίζει με την ανιδιοτέλειά του και την επίμοχθη εργασία του, αλλά έναν σερνόμενο, μισότυφλο, μετά βίας ικανό να κινηθεί, άντρα ογδόντα εννιά ετών που χρησιμοποιεί μπαστούνια στήριξης παρόμοια με πόδια εντόμου, έναν άντρα που μουρμουρίζει ασυναρτησίες, που έχει λερώσει το παντελόνι του και που μέσα από τον σκιώδη κόσμο της ανίας του εκπέμπει θυμό και προκαλεί ενοχές; Αν ο Gregor Samsa ξυπνούσε ένα πρωί από τα ταραγμένα του όνειρα και έβρισκε τον εαυτό του μεταμορφωμένο εκεί στο κρεβάτι του σ' ένα παράφρονα, ανίκανο, απαιτητικό ηλικιωμένο; Η οικογένεια θα ένιωθε φρίκη αλλά με κάποιον τρόπο θα τον αναγνώριζε ως τον δικό της Gregor, έστω και αλλαγμένο. Τελικά, όμως, όπως και στην εκδοχή της ιστορίας με το σκαθάρι, θα αποφάσιζαν ότι δεν είναι πια ο Gregor τους, και ότι τελικά θα ήταν ευλογία να εξαφανιστεί.

Όταν έκανα την περιοδεία για την προώθηση της ταινίας "Η Μύγα", συχνά με ρωτούσαν ποιο έντομο θα ήθελα να γινόμουν αν πάθαινα μια εντομολογική μεταμόρφωση. Οι απαντήσεις μου ήταν ποικίλες, ανάλογα με τη διάθεσή μου, παρόλο που μ' άρεσαν τα ανισόπτερα, όχι μόνο για τον εντυπωσιακό τρόπο με τον οποίον πετούν, αλλά επίσης για την ιδιαιτερότητα του υποβρύχιου, άγριου σταδίου νύμφης με τη θανατηφόρα επεκτάσιμη προς τα κάτω γνάθο – σκεφτόμουν επίσης πως το ζευγάρωμα στον αέρα θα ήταν κάτι ευχάριστο. «Αυτή θα ήταν η ψυχή σου λοιπόν, ένα ανισόπτερο που πετά προς τον ουρανό;» μου δώθηκε μια απάντηση. «Αυτό δεν είναι που ψάχνετε πράγματι;». «Όχι πραγματικά», αποκρίθηκα. «Θα ήμουν μόνο ένα απλό ανισόπτερο, που αν κατάφερνα να μην με φάει κάποιο πουλί ή κανένας βάτραχος, θα ζευγάρωνα, και όταν θα τελείωνε το καλοκαίρι, θα πέθαινα».

[Το κείμενο αυτό αποτελεί την εισαγωγή για τη νέα μετάφραση της "Μεταμόρφωσης" από την Susan Bernofsky - Απόδοση: Μιχάλης Γκιννής]

 

David Cronenberg

Αφήστε το σχόλιό σας εδώ

Copyright © 2015 Non Neutral - Created By Michael Gkinnis